Khen – thưởng đúng cách để con có động lực học

Nhiều phụ huynh loay hoay tìm cách tạo động lực học cho con: hứa thưởng thì con làm, hết thưởng thì con thôi. Bài viết này giúp bạn hiểu vì sao lời khen và phần thưởng lại quan trọng, và cách dùng chúng đúng cách để con muốn học vì chính con, không phải vì món quà.

Vì sao khen – thưởng lại ảnh hưởng lớn đến việc học?

Trẻ con học tốt nhất khi cảm thấy được ghi nhận và an toàn. Một lời khen đúng lúc cho con biết rằng nỗ lực của con có ý nghĩa, từ đó con sẵn sàng cố gắng thêm. Ngược lại, nếu con chỉ được chú ý khi bị điểm kém hoặc bị so sánh với bạn, con dễ sợ học và né tránh.

Nhưng khen – thưởng là con dao hai lưỡi. Dùng đúng, nó nuôi dưỡng sự tự tin và tinh thần ham học. Dùng sai, nó khiến con học chỉ để đổi lấy phần thưởng, và khi phần thưởng biến mất thì động lực cũng biến mất theo. Mục tiêu của cha mẹ là giúp con dần chuyển từ “học vì được thưởng” sang “học vì thấy vui và tự hào”.

Khen nỗ lực, đừng chỉ khen kết quả

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Khi bạn nói “Con thông minh quá” hay “Con giỏi ghê”, con nghe thành: điểm cao mới là đáng khen, và giỏi là điều bẩm sinh. Lần sau gặp bài khó, con sợ làm sai vì sợ mất danh hiệu “thông minh”.

Thay vào đó, hãy khen quá trình con bỏ ra:

• Khen cách làm — “Mẹ thích cách con ngồi làm lại bài toán này ba lần cho tới khi hiểu.”
• Khen sự kiên trì — “Hôm nay con không bỏ cuộc khi gặp bài khó, mẹ thấy con lớn thật rồi.”
• Khen tiến bộ nhỏ — “Tuần trước con còn quên bảng nhân 7, giờ con đọc trôi chảy rồi đấy.”
• Khen thái độ — “Con tự giác ngồi vào bàn học mà không cần ba nhắc, ba vui lắm.”

Mẹo: Khen càng cụ thể càng có sức mạnh. “Con viết đoạn văn này có mở bài rõ ràng” tác động mạnh hơn nhiều so với một câu “Giỏi lắm” chung chung.

Thưởng phi vật chất thường hiệu quả hơn

Không phải phần thưởng nào cũng cần tốn tiền. Với trẻ, thứ có giá trị nhất thường là thời gian và sự chú ý của cha mẹ. Những phần thưởng phi vật chất vừa nuôi cảm xúc tích cực vừa không tạo thói quen đòi hỏi.

Phần thưởng vật chất không xấu, nhưng nên dùng thưa và cho những mốc lớn (hoàn thành một học kỳ, kiên trì một thói quen suốt tháng), chứ không nên trả cho từng bài tập nhỏ.

Tránh biến thưởng thành “hối lộ”

Ranh giới giữa động viên và hối lộ khá mong manh. Nếu bạn thường phải mặc cả — “Làm xong bài thì mẹ cho xem tivi” — ngay lúc con đang chống đối, thì đó là hối lộ để dập tắt cơn khó chịu, không phải phần thưởng cho nỗ lực.

• Hối lộ — đưa ra khi con đang ăn vạ, mè nheo; mục đích để con ngừng làm phiền.
• Phần thưởng — thoả thuận trước, rõ ràng, dành cho hành vi tốt đã xảy ra hoặc mục tiêu cụ thể.

Lưu ý: Đừng dùng tiền mặt để trả cho từng điểm số. Khi con quen “mỗi điểm 10 được 10 nghìn”, con sẽ học vì tiền và mất dần niềm vui tự nhiên với kiến thức. Con cũng dễ nản khi môn khó không dễ “kiếm điểm”.

Nuôi động lực nội tại — mục tiêu lâu dài

Động lực nội tại là khi con học vì tò mò, vì thấy mình làm được, vì tự hào — không cần ai thúc. Đây mới là thứ giúp con đi đường dài. Cha mẹ có thể nuôi dưỡng nó bằng vài cách đơn giản:

Cho con thấy ý nghĩa của việc học

Gắn bài học với đời sống: đo nguyên liệu khi nấu ăn là toán, đọc bảng chỉ dẫn là tiếng Việt, gọi tên đồ vật bằng tiếng Anh khi đi siêu thị. Khi con thấy kiến thức có ích thật, con học hào hứng hơn.

Để con nếm trải cảm giác “mình làm được”

Chia bài khó thành bước nhỏ để con hoàn thành được từng phần. Mỗi lần vượt qua một bước, con tích luỹ thêm sự tự tin. Đừng làm hộ con — hãy gợi ý để con tự tìm ra đáp án.

Cho con quyền lựa chọn

Hỏi con muốn học môn nào trước, muốn học ở góc nào, nghỉ giải lao lúc nào. Quyền tự quyết nhỏ giúp con thấy việc học là của mình, không phải bị ép.

Mẹo: Thay vì hỏi “Hôm nay con được mấy điểm?”, hãy hỏi “Hôm nay con học được điều gì thú vị?”. Câu hỏi này nhấn vào quá trình và sự tò mò, chứ không chỉ kết quả.

Khi con vẫn thiếu động lực dù cha mẹ đã cố gắng

Đôi khi con mất động lực vì lý do sâu hơn: mất gốc nên học gì cũng thấy khó, hoặc chưa tìm được cách học hợp với mình. Lúc này, một người kèm kiên nhẫn, biết chia nhỏ bài và khen đúng chỗ sẽ tạo khác biệt lớn. Một gia sư giỏi không chỉ giảng bài mà còn giúp con lấy lại niềm tin “mình học được”.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về cách chúng tôi đồng hành theo từng cấp lớp, có thể xem qua chương trình học để hình dung lộ trình phù hợp với con.